« كتاب » چنان كه گذشت در انحصار نوشته‌هاى قلمى يا چاپى نيست ، بلكه بالاترين و بهترين مراتب كتاب از كردار آدميان : انعكاس عين كردار و گفتارشان مىباشد ، گواهى اين سخن در آيات مورد بحث جملهء : استنساخ است ، كه : خدا هميشه اعمال مردمان را نسخه‌بردارى ميكرده . و پر روشن است كه كاملترين نسخهء عمل ، چهرهء واقعى خود عمل ، و همچنين در صدا انعكاس عين صداهاى اشخاص است ، آرى دست تواناى آفريدگار صورت اعمال و صداهاى ما را در اعضاى خودمان و جايگاه زندگيمان استنساخ مىكند ، تا بروز رستاخيز براى ما برهانى روشن و غير قابل انكار باشد . نكته‌ايكه در پايان شايسته توجه است اينست كه در آيهء إسراء كتاب را نسبت به انسان داده : اقْرَأْ كِتابَكَ و در اين آيات همان كتاب اعمال آدميان را به خدا نسبت داده است : هذا كِتابُنا و اين اختلاف تعبير از آنروست كه گرچه اعمال مربوط بآدميان است ، ولى ثبت كنندهء آنها حضرت اقدس الهى است . اين نمونه‌اى از آيات و احاديث مربوطه است ، كه تفصيل آنها و آيات معاد را در تفسير « الفرقان » و « عقائدنا » آورده‌ايم « 1 » . بنابراين : سخنان و توجيهات گروهى از مفسران را وجهى نخواهد بود . اينان به گمان آنكه گزارش خبر تنها در انحصار زبان موجودات زنده و عامل است ، ناگزير از توجيهات زير شده‌اند : فخر رازى در ( ج 32 ص 59 ) تفسير كبير خود تحت عنوان : معنى خبرگزارى زمين چيست ؟ گويد : « مفسران را در پاسخ اين سوال وجوهى است :

--> ( 1 ) - در كتاب « عقائدنا » توحيد ، نبوت ، و معاد از نظر ادلهء عقليه و قرآن ، و تورات و انجيل مورد بحث و گفتگو ميان اين اديان سه‌گانه است .